Ο Σωκράτης στην Ακαδημία

"...Μπορείτε να τον δείτε την ημέρα να περπατάει ξυπόλυτος στην Αγορά, να κάθεται στη σκιά κάποιας στοάς κάνοντας ερωτήσεις στους μαθητές το ή να χαλαρώνει σ' ένα από τα γυμνάσιας τη πόλης. Λέγεται όλτι το αγαπημένο του στέκι είναι η Ακαδημία"
("Ταξιδιωτικός οδηγός για την Αρχαία Ελλάδα. Η Αθήνα και τα περίχωρα, το έτος 415 π.Χ. από τον Eric Chaline, Εκδόσεις "Σαββάλας", σελ 141)

Καφές με τον Πλάτωνα

"Υπήρχαν ήδη από την εποχή του ΠΛάτωνα σχολές που στόχευαν στην προηγμένη εκπαίδευση. Στην Αθήνα, ο αντίπαλος του Πλατωνα, ο Ισοκράτης, διηύθυνε ρητορική σχολή. Στην Κυρήνη υπήρχε μαθηματική σχολή με κεντρική μορφή το γεωμέτρη Εύδοξο. Η πυθαγόρεια μαθηματική/ θρησκευτική κοινότητα άκμασε στη Νότια Ιταλία. Σε ένα άλσος αφιερωμένο στον ήρωα Ακάδημο στις παρυχές της Αθήνα, ο Πλάτων ίδρυσε τη δική του σχολή που ήταν τυατόχρονα και ερευνητικό κέντρο. Απέκτησε σύντομα εξέχουσα θέση και λειτούργησε 900 χρόνια. Αναδείχτηκε έτσι στο μακροβιότερο <<πανεπιστήμιο>> που είναι γνωστό μέχρι σήμερα, υπερβαίνοντα σε μακροβιότητα ακόμα και σε Πανεπιστήμιο του Παρισιού.

Αναφέρατε την Ακαδημία σας, το όνομα της οποία χρησιμοποιούμε ακόμη συλλήβδην για τα ανώτατα εκπαιδευτικά ιδρύματα. Τι σας παρακίνησε στη δημιουργία της;

-Δύο πράγματα είχα κατά νου. Πρώτον, κατάλαβα ότι μετά το θάνατο του Σωκράτη οι νέοι στερήθηκαν την ευκαιρία που είχα εγώ να διδαχθούν φιλοσοφία από πρώτο χέρι. Η Ακαδημία αντιπροσώπευε την προσπάθειά μου να μεταβιβάσω ένα μέρος από όσα η καλή μου τύχη επέτρεψε να μάθω . Ήθελα να συνεχίσω το υψηλό έργου που είχε αρχίσει ο Σωκράτης συγκεντρώνοντας τους καλύτερους μαθηματικούς και φιλοσόφους. Επίσης, υπήρχε πάντα στο πίσω μέρος του μυαλού μου η σκέψη ότι οι φιλόσοφοι εφόσον εκπαιδεύονταν κατάλληλα και αναλάμβαναν την εξουσία, θα μπορούσαν να θέσουν τέλος στα προβλήματα που ταλάνιζαν τις πόλεις της εποχής μου. Θα ήταν λάθος να θεωρήσουμε την Ακαδημία αυτό που θα αποκαλούσατε σχολή πολιτικών επιστημών, εμμένω ωστόσο στην άποψη ότι η φιλοσοφική δαημοσύνη μπορεί να φανεί χρήσιμη στην προαγωγή της πολιτείας"

("Καφές με τον Πλάτωνα" του Donald R. Moor, από τις εκδόσεις Πατάκη, σε μετάφραση Δημήτρη Γ. Στεφανάκη, σελ. 113-115)

Όταν ο Αριστόφρων ανακάλυψε την Ακαδημία Πλάτωνος

"Το 1929 , ο ιδεολόγος και εντριβής εις την αρχαιολογίαν των Αθηνών αρχιτέκτων Αριστόφρων, σταδιοδρομήσας εις την Αίγυπτον και διαθέτων μεγάλην περιουσία, αφού μετά επιτόπιν μελέτην συνεπέρανε την θέσιν της Ακαδημίας του Πλάτωνος- της οποίας, άλλωστε το όνομα διετηρήθη δια μέσου των αιώνων ως Καθήμεια- ήρχισε να αγοράζει εκεί οικόπεδα και σπίτια και να προβαίνει εις ανασκαφήν αποκαλύψας μέρος της σχολής <<ένθα εμελετήθη και καλλιεργήθη η ιδέα του Αληθούς, του Καλού και του Αγαθού>>. Επίσης ανέσκαψεν ακάλυπτους χώρους κατά μήκος του Δημόσιου Σήματος, άνευ αποτελέσματος, όμως . Απώτερος σκοπός του ήτο να αναβιώση, κατά τίνα τρόπο την Ακαδημία του Πλάτωνος, δια της ιδρύσεως του Κοινού των Ακαδημιών και των Πανεπιστημίων όλων των χωρών>>, όπου θα επραγματοποιείτο η <,μεθοδική συνεργασία προς επιστημονικήν μελέτην όλων των προβλημάτων, τα οποία απασχολούν την ανθρώπινη διάνοιαν>>. Τον Ιούνιον του 1933 προβαίνει εις σχετικήν ανακοίνωσιν ενώπιον της Ακαδημίας Αθηνών, καταλήξας εις την έκφρασιν της ελπίδος, ότι θα της παρασχή ανεκσκαμμένον τον χώρον της αρχαίας Ακαδημίας του Πλάτωνος, <<ίνα , υπό την σκιάν της αναθαλλούσης Παγκύφου Ελαίας του αναθαλλόντος άλσους των ελαιών και τον θρουν των πλατάνων των κήπων της Προμήτορος αυτής, καλή το παγκόσμιον κοινόν των Ακαδημιών δια τα σοφά των έργα, υπέρ της επιστήμης και του καλού της ανθρωπότητος>>

Το 1937 , επειδή οι ιδιοκτήται των εν συνεχεία ακινήτων τονε εξεβίαζον, αξιούντες υπέρογκους τιμάς ή αρνούμενοι να τα πωλήσουν , εζήτησεν ο Αριστρόφων την υποστήριξης της Ακαδημίας των Αθηνών και εκείνη ανέλαβε υπό την προστασία της του έργον. Ο επακαλουθήσας, όμως παγκόσμιος πόλεμος εν επέτρεψε να δοθεί συνέχεια εις την υπόθεσιν. Κατά την διάρκειάν του δέ απέθαννε ο Αριστρόφων" (συνεχίζεται)

"ΑΙ ΑΘΗΝΑΙ. Από του 19ον εις τον 20ον αιώνα" του Κώστα Η . Μπίρη , Εκδοτικός Οίκος "Μέλισσα" (σελ 419)

"Εδώ θα βρείτε ένα από τα πιο ιερά και αρχαία άλση... "

ΤΑ ΓΥΜΝΑΣΙΑ

Η Αθήνα έχει τρία δημόσια γυμνάσια έξω από τα τείχη της πόλης: την Ακαδημία, το Λύκειο και το Κυνόσαργες. Εκτός από την παροχή αθλητικών ανέσεων για τους άρρενες κατοίκους της Αθήνας, τα γυμνάσια χρησιμεύουν και σε στρατιωτικά γυμνάσια και ασκήσεις, φιλοξενούν δε αρχαία ιερά και θρησκευτικές τελετές.

Η ΑΚΑΔΗΜΙΑ

Από τα τρία γυμνάσια, η Ακαδημία είναι το πιο απομακρυσμένο από το κέντρο της πόλης. Από το Δίπυλο και επί έξι στάδια ακολουθήστε τον πλατύ δρόμο από τον Έξω Κεραμεικό για να φτάσετε στο αλσύλλιο που έχει πάρει το όνομά του από τον ήρωα Ακάδημο.
Εκτός από την παλαίστρα και το δρόμο, το περιτειχισμένο γυμνάσιο της Ακαδημίας κοσμείται με αγάλματα, ιερά και τάφους επιφανών Αθηναίων.
Οι σκιεροί κήποι , που αρδεύονται από τον Κηφισό ποταμό, είναι αγαπημένος τόπος περιπάτου για τους πολίτες. Εδώ θα βρείτε ένα από τα πιο ιερά και αρχαία άλση αφιερωμένα στην Αθηνά, που περιέχει τις δώδεκα μορίες, ελιές που φύτρωσαν από τους σπόρους του ιερού δέντρου στο Ερέχθειο,. Το λάδι που βγαίνει από τη σύνθλιψη των καρπών τους προσφέρεται ως έπαθλο στους νικητές των Παναθηναίων.
Υπάρχουν επίσης βωμοί του Ερμή και του Έρωτα και ένας του Προμηθέα, απ' όπου ξεκινάει κάθε χρόνο μια νυχτερινή λαμπαδηδρομία αφιερωμένη στον Τιτάνα που χάρισε τη φωτιά στην ανθρωπότητα"

"ΤαξιΔΙωτικός οδηγός για την ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ . Η Αθήνα και τα περίχωρα το έτος 415 π.Χ." του Eric Chaline. Απόδοση κείμενα : Άννα Παπασταύρου/ Εκδόσεις "Σαββάλας"

Οι "πέρα μαχαλάδες"...η Ακαδημία Πλάτωνος!

Στα 1822 ψηφίζεται ο νόμος για τη σιδηροδρομική σύνδεση Πειραιώς- Αθηνών- Πελοποννήσου και αρχίζουν οι σχετικές εργασίες. Ταυτόχρονα, προσδορίζεται και η θέση που θα δημιουργηθεί ο σιδηροδρομικός σταθμός στην Αθήνα: Βρίσκεται στο βόρειο άκρο του Μεταξουργείου , εκεί όπου καταλήγει η οδός Δηλιγιάννη ( που βέβαια , στα χρόνια εκείνα ήταν ανώνυμη ακόμη). Καθώς , η σιδηροδρομική γραμμή ακολουθεί κατεύθυνση προς τα νοτιοδυτικά για να καταλήξει στον Πειραιά, διχοτομεί τη συνοικία στα δύο. Η μεγάλη λεωφόρος Κωνσταντινουπόλεως , που δημιουργείται παράλληα με τη γραμμή γίνεται έτσι το όριο μεταξύ των δύο τμημάτων του Μεταξουργείου, ενώ το δυτικό κομμάτι, που είναι και το πιο απόμακρο, αποκτά σιγά, σιγά τη δική του προσωπικότητα και γίνεται αυτόνομη γειτονιά, διαφοροποιούμενη πια από το Μεταξουργείο.
Στο τμήμα αυτό βρίσκεται και ο δύσοσμος και ανθυγιεινός <<Μινώταυρος>> όπως και το νεκροταφείο. Και οι παρουσίες αυτές , όπως είναι φυσικό, επιβαρύουν περισσότερο την ήδη επιβαρυμένη περιοχή. Δημιουργούνται λοιπόν οι <<πέρα μαχαλάδες>>, οι γειτονιές που για τους Μεταξουργιώτες του ανατολικού τμήματος, αντιπρσωπεύουν την κακομοιριά και την ...<<μπασκλασαρία>>!
Όμως, με τα χρόνια, αρχίζουν και οι απόκληροι <<πέρα μαχαλάδες>> , να αναπτύσσονται και να προοδεύουν. Η μεταμόρφωση αυτή γίνεται ολοφάνερη από τη δεκαετία 1920-1930, όταν πια το νεκροταφείο έχει απομακρυνθεί και ο Μινώταυρος νικήθηκε επιτέλους οριστικά.
Έτσι στον ανυποψίαστο σημερινό κάτοικο της Ακαδημίας Πλάτωνος και του Προφήτη Δανιήλ, όπως ονομάζονται τώρα οι γειτονιές αυτές, που σφύζουν από ζωή και κίνηση , ηχεί ασφαλώςε παράφωνα, η μόλις πριν από μερικές δεκαετίες ονομασία της περιοχές <<πέρα μαχαλάδες>>"

("Το ΜΕΤΑΞΟΥΡΓΕΙΟ- Κολωνός- Ακαδημία Πλάτωνος/ Γειτονιές της παλιάς Αθήνας" του Κώστα Χατζιώτη. Δήμος Αθηναίων, Πολιτισμικός Οργανισμός- Αθηναϊκή βιλιοθήκη 2005, σελ. 51-52)

Από τα μάρμαρα, στις πολυκατοικίες για τις αποθήκες

Το απόσπασμα που ακολουθεί είναι τμήμα της ερευνητικής εργασίας που εκπόνησε για την Ακαδημία Πλάτωνος ("Αστικοί Μετασχηματισμοί, η περιοχή της Ακαδημίας Πλάτωνος, Αθήνα", 2009) η φοιτήτρια του τμήματος αρχιτεκτόνων -μηχανικών Λουϊζα Αναγνώστου, στο Πανεπιστήμιο Πατρών. Όλη η έρευνα υπάρχει στο http://katagrafes2008.blogspot.com/


"Η αναζήτηση σε άρθρα για την ιστορία αυτού του τόπου σταματάει στο 1929, οπότε και απαλλοτριώθηκε το τμήμα που αποτελεί σήμερα το πάρκο της Ακαδημίας Πλάτωνος. Για να μπορέσουμε να δούμε τι έχει συμβεί εκεί, έστω με μία χρονολογική σειρά, χρειάζεται μία σύντομη αναδρομή στα γεγονότα που έχουν επηρεάσει έναν τέτοιον τόπο, στα πλαίσια που αποτελεί κομμάτι μίας ελληνικής πραγματικότητας. Επισημάναμε προηγουμένως [στο κεφάλαιο 1.2.2., σελ.: 18] ότι στην περίοδο του μεσοπολέμου επικρατεί στην Ελλάδα γενικότερα –και περισσότερο στην Αθήνα, ένα αίσθημα ευφορίας και ανοικοδόμησης του τόπου. Ο Παναγιώτης Αριστόφρωνας δεν εμφανίστηκε τυχαία εκείνη την περίοδο στον αθηναϊκό χώρο. Δρούσε στα πλαίσια μιας γενιάς –της γενιάς του ’30- που αναζητούσε το όμορφο, μεγαλοπρεπές και ταυτόχρονα ρομαντικό ελληνικό και αττικό τοπίο έτσι δηλαδή όπως το περιέγραφαν οι ευρωπαίοι περιηγητές από τον 17ο μέχρι και τον 19ο αιώνα. Εκείνο που προβάλλεται στο ιδεολογικό πεδίο και εκφράζεται κατεξοχήν από τον ιστορικό Κωνσταντίνο Παπαρηγόπουλο, είναι η ενότητα και η συνέχεια του ελληνικού πολιτισμού. Υπό αυτές τις συνθήκες άρχισαν οι πρώτες επεμβάσεις στο τοπίο της Ακαδημίας Πλάτωνος. Οι έρευνες που διενεργούσε ο Αριστόφρωνας γινόντουσαν με δικά του χρήματα και όπου έβρισκε αρχαία, αγόραζε το οικόπεδο ώστε αργότερα να το κάνει δωρεά στο δημόσιο. Οι ανασκαφές του σταματάνε το 1939 οπότε και τις έρευνες συνεχίζει μετά τον Β’ παγκόσμιο και εμφύλιο πόλεμο, κατά τη δεκαετία του ’50, ο αρχαιολόγος Φοίβος Σταυρόπουλος. Η δεκαετία αυτή, όμως, χαρακτηρίζεται από την έντονη οικοδόμηση της Αθήνας [όπως προανέφερα στο κεφάλαιο 1.2.2., σελ.: 18], γεγονός που εμπόδισε τη συνέχεια των ανασκαφικών εργασιών. Από εκείνη την εποχή και έπειτα η περιοχή κατακλύζεται από πολυκατοικίες που σαν ένας ενιαίος ιστός διακόπτονται απότομα από τις βιομηχανίες και τις αποθήκες που δημιουργήθηκαν στα μέσα του 20ου αιώνα πέρα από το πάρκο με τον αρχαιολογικό χώρο. Με οδηγό τις αεροφωτογραφίες από την περιοχή [παράρτημα, σελ.: 110] μπορεί κανείς να αντιληφθεί τις προαναφερθέντες αλλαγές. Το έτος 1937 το μεγαλύτερο κομμάτι της Ακαδημίας Πλάτωνος αποτελούν ανοιχτές εκτάσεις [αγροτικές καλλιέργειες]. Το σημερινό πάρκο δεν έχει διαμορφωθεί ακόμη και υπάρχουν οι πρώτες ρυμοτομικές χαράξεις με κατοικίες από την πλευρά που συνορεύει με το κέντρο της Αθήνας. Οι οδοί Κηφισσού και Αθηνών είναι ακόμη χωματόδρομοι, σε αντίθεση με τις Λένορμαν και Κωνσταντινουπόλεως και μόνο δύο βιομηχανίες λειτουργούν στην περιοχή. Το 1965 όλες οι λεωφόροι που συνορεύουν είναι διαμορφωμένες για τη χρήση μηχανοκίνητων, οι πολυκατοικίες έχουν εξαπλωθεί προς το πάρκο και τα χωράφια έχουν αντικατασταθεί από τις καινούριες βιομηχανικές και βιοτεχνικές εγκαταστάσεις. Στην αεροφωτογραφία του 1978 αξίζει να παρατηρήσει κανείς τις κατοικίες που σήμερα δεν υπάρχουν στο έδαφος του πάρκου εξαιτίας των απαλλοτριώσεων του 1974 και τις διαπλατυσμένες πλέον λεωφόρους Αθηνών και Κηφισσού. Το 1998 οι βιομηχανικές εγκαταστάσεις έχουν πολλαπλασιαστεί μειώνοντας αρκετά τους ανοιχτούς χώρους, ενώ το αρχαιολογικό πάρκο έχει συμπληρωθεί από τους απαλλοτριωμένους χώρους και πλησιάζει αρκετά τη σημερινή του μορφή."

Η ενοποίηση κατά Μπίρη : Από το Παναθηναϊκό Στάδιο, ως τον Κηφισό

Το σχέδιο της ενοποίησης των αρχαιολογικών χώρων του Ιστορικού , δεν είναι καινούριο, δεν είναι κάτι που έφεραν οι Ολυμπιακοί αγώνες. Τότε δεν δυστυχώς δεν ανανεώθηκε. Το Ιστορικό Κέντρο έφτανε ως την Ακαδημία και τον λόφο του Ιππείου Κολωνού. Ο πολεοδόμος Κώστας Μπίρης το 1946 καταθέτει το Σχέδιο Ανασυγκρότησης της Πρωτευούσης" στο οποίο υπάρχει η ιδέα της "συστάσεως του Άλσους των Αθηνών, από το Παναθηναϊκό Στάδιο, ως την Ακαδημία , τον Κολωνό και τις όχθες του Κηφισού:

"Συγχρόνως σχεδόν, ο αρχιτέκτων Παναγιώτης Αριστρόφων , με αυθόρμητον πρωτοβουλίαν του και με ιδικά του χρηματικά μέσα, εξηγόρασε τα ακίνητα μεγάλης εκτάσεως κατά την βορειοδυτικήν πλευράν της πόλεως και απεκάλυψε δι' ανασκαφών τα ερείπια της Ακαδημίας του Πλάτωνα. Την ολοκλήρωσιν του έργου υπεδείκνυε το Σχέδιον Ανασυγκροτήσεως της Πρωτευούσης , δια της συστάσεως του Άλσους των Αρχαίων Αθηνών, το οποίο θα περιελέμβανεν εις ενιαίον χώρον την περιοχήν Σταδίου- Αρδητού-Ολυμπιείου- Ακροπόλεως- Λόφων Φιλοππάπου και Νυμφων- Ιεράς Οδού και της προς την Ακαδημία Πλάτωνος και τον Ιππείον Κολωνόν.

Μέσα εις την περιοχήν αυτήν θα διετηρούντο, εκτός των καταλοίπων της αρχαιότητας , τα τα οποία θ' απεκαλύπτοντο δια της ανασκαφής, τα μεσαιωνικά μνημεία απαλλασσόμενα από σύγχρονους παραμορφώσεις, αξιόλογα κτίρια του 19ου και των αρχών του 20ου αιώνος και μερικά χαρακτηριστικά σταυροδρόμια, με λιθόστρωτα καταστρώματα των δρόμων των. Κατ΄όνομα θα ήτο άλσος ο χώρος του καθ΄ αυτό άστεος">

"ΑΙ ΑΘΗΝΑΙ. Από του 19ου εις τον 20ον αιώνα" του Κώστα Η. Μπίρη, Εκδοτικός Οίκος Μέλισσα